KAOS Residentie Post Mortem

Van april tot augustus 2026 kwam ik bijna elke donderdag schilderen, tekenen en werken in het kunstatelier van het psycho-sociaal centrum in Elsene. Soms bleef ik schuchter en bedeesd op de achtergrond en dachten sommige misschien dat ik een patiënt was. Soms was ik de enige met een sleutel in het atelier en moest ik wat verantwoordelijkheid dragen over de gang van zaken. Niettemin voelde ik mij goed in allebei de rollen. Maar ik was daar natuurlijk vooral om artistiek onderzoek te doen. Dat wil zeggen werk maken, luisteren, kijken, twijfelen, vragen stellen en dan zien wat er gebeurt.

Tijdens mijn residentie bij KAOS waren er drie grote vragen die mij bezighielden. In chronologische volgorde zijn het de volgende:

1. Hoe kan ik loslaten wie ik ooit was?
2. Wat geeft het meeste voldoening: het proces van het maken of het eindresultaat?
3. Waarom is artistieke expressie zo belangrijk is voor mensen met een kwetsbaarheid voor psychosen?

Ik ga de vragen één voor één behandelen, maar in omgekeerde volgorde.

Waarom is artistieke expressie zo belangrijk is voor mensen met een kwetsbaarheid voor psychosen?

Deze vraag kwam naar boven in een gesprek met mijn broer. Op een skatepark was hij een andere skateboarder tegengekomen, die aan het vertellen was over zijn job. Hij werkte als psycholoog in een gevangenis. Heel even had de man het ook gehad met mijn broer over waarom artistieke expressie zo belangrijk is voor mensen die kampen met psychoses. Mijn broer zei dat hij de man zijn Franse uitleg niet zo goed kon herformuleren en ik onderbrak hem:

Volgens mij heeft het misschien te maken met het feit dat je in de kunst op een vrijere manier mag associëren. Mensen met een psychose gaan vaak heel wild associëren, maar in het dagelijkse leven zou je daar negatieve reacties op krijgen. Zoals bijvoorbeeld: die persoon spreekt wartaal. Maar als je het als een tekening zou presenteren, dan zal iemand misschien zeggen: oh, wat een grappige tekening.

En dit heeft niet alleen betrekking op de visuele kunsten en beeldtaal, maar ook bijvoorbeeld op woordkunst en met name de dichtkunst. Een gedicht mag gewoon elke mogelijke vervormde taal en woorden aannemen. Misschien daarom dat er zoveel dichters zijn onder de patiënten in het PSC van Elsene.

Wat geeft het meeste voldoening: het proces van het maken of het eindresultaat?

Maar sommige patiënten leken hun kunstwerk meteen los te laten zodra het af was. Zou het kunnen dat enkel het maken ervan voor hen genoeg voldoening gaf? Was het hen enkel te doen om de activiteit van het maken?

Zou het kunnen dat ik zelf misschien in mijn eigen praktijk het plezier van het maken wat kwijt was geraakt in functie van het resultaat? Ik moet toegeven dat ik wel enorm mij richtte op het reultaat en ook veel bezig was met hoe ik het werk uiteindelijk ging presenteren.

In de loop van de residentie heb ik mij wel wat meer laten gaan in het gewoon dingen maken om te maken. Gewoon bezig zijn. Zien wat er komt. De handeling van het kleuren of krabbelen te laten gebeuren zonder erbij na te denken. Ik had het gevoel dat er daardoor meer ruimte onstaat voor experiment en voor onverwachte dingen.

Uiteindelijk denk ik dat iedereen vrij is om deze vraag voor zichzelf te beantwoorden. Er is geen goed of fout antwoord. Het kan net zo goed zijn dat beide voor je belangrijk zijn. Of zelfs gewoon dat het maken en het resultaat in een perfect evenwicht zijn.

Hoe kan ik loslaten wie ik ooit was?

Op een gegeven moment in de lente dit jaar had ik enorm veel last van gepieker. Ik geraakte ergens maar niet uit. De gedachten bleven maar malen in mij hoofd. Op een middag ging ik wandelen. Ik besloot een half uur te wandelen tot een tankstation en daarna dezelfde weg terug te nemen. Op de heenweg liet ik mijzelf toe om er volop op los te piekeren, maar op de terugweg zou het verboden zijn om er nog aan te denken. Ik moest de gedachten achterlaten aan het eindpunt. Dump die gedachten bij het tankstation.

Op de terugweg merkte ik dat het gewerkt had. Telkens als het gepieker opkwam, zei ik tegen mezelf: nee, dat hebben we ginds achtergelaten. Het was toen dat ik op het idee kwam van de kruipende worm, die telkens een stukje van zichzelf achterlaat.

Identiteit is, voor mij althans, de grootste bron van gepieker. Wie ben ik? Wat kan ik doen? Maar door identiteit te zien als iets wat constant in beweging is, iets wat verschillende gedaantes aanneemt in functie van de beweging, lukt het misschien om alles wat beter een plaats te geven.

In ieder geval was de kruipende worm welk een leuk beeldtaal element om te laten terug keren.

Dank

Ik wil graag iedereen die verbonden is aan het PSC, zowel begeleiders als patiënten, danken voor de voor de leuke tijd die ik er heb mogen doorbrengen. Vooral de warme geborgen sfeer, waarin iedereen zo begaan is met elkaar, zal ik enorm missen. Ik heb er echt enorm veel inspiratie en energie uit kunnen putten.